Preeklampsi Öngörüsü ve Takibi
Preeclampsia Screening (PlGF, sFlt-1)
Birinci trimesterde uterin arter doppleri ve biyokimyasal belirteçlerle preeklampsi riskinin öngörülmesi.
Preeklampsi nedir, neden öngörü önemli?
Preeklampsi, gebeliğin 20. haftası sonrasında ortaya çıkan yüksek tansiyon + organ tutulumu ile karakterize ciddi bir gebelik komplikasyonudur. Tüm gebeliklerin yaklaşık %3–5’inde görülür; anne ve bebek için mortalite-morbidite kaynağıdır.
Erken tahmin önemlidir çünkü:
- Düşük doz aspirin yüksek riskli gebelerde erken preeklampsi riskini yaklaşık %60–65 azaltır (kanıt düzeyi: I, ASPRE çalışması ve benzer randomize kontrollü çalışmalar).
- Aspirin etkili olabilmesi için 16. gebelik haftası öncesi başlanmalıdır.
- Sıkı takip, erken müdahale ve uygun doğum planı olası komplikasyonları azaltır.
Birinci trimester öngörü modeli
Tahmin 11–14. gebelik haftasında yapılır. Dört bileşen birleştirilir:
1. Anne tıbbi öyküsü
- Yaş, ağırlık, boy
- Etnik köken
- Sigara, kronik hipertansiyon, diyabet, otoimmün hastalık
- Önceki gebeliklerde preeklampsi/IUGR öyküsü
- Ailede preeklampsi öyküsü
- Gebelik yöntemi (doğal, IVF)
2. Ortalama arteriyel basınç (MAP)
- Standardize edilmiş yöntemle ölçüm (her iki koldan, dinlenmiş, oturmuş pozisyonda)
3. Uterin arter Doppler
- PI (pulsatilite indeksi) değeri
- Plasenta dolaşımına sağlıklı uyumun göstergesi
- Yüksek PI artmış uteroplasental rezistans işareti
4. Serum biyobelirteçleri
- PlGF (placental growth factor): preeklampside genelde düşük
- Bazı genişletilmiş protokollerde PAPP-A da değerlendirmeye katılır
Bu dört bileşen risk hesaplama yazılımı ile birleştirilir; sonuç:
- Erken preeklampsi (≤34. hafta) için bireysel risk
- Preterm preeklampsi (≤37. hafta) için bireysel risk
- Term preeklampsi için ek risk hesaplaması (modelin gücü daha düşük)
Test performansı
Birinci trimester kombine modelin uluslararası literatürdeki performansı:
| Hedef | Tespit oranı (yanlış pozitif %10) |
|---|---|
| Erken preeklampsi (≤34 hafta) | ~%90 |
| Preterm preeklampsi (≤37 hafta) | ~%75 |
| Term preeklampsi | ~%40–50 |
Erken ve preterm preeklampsi en yüksek mortalite-morbidite ile ilişkili formlardır; modelin asıl klinik değeri burada belirginleşir.
Sonuçların yorumlanması
Düşük risk: standart gebelik takibi sürdürülür. Anne tansiyonu, idrar değerlendirmesi ve standart kontroller devam eder.
Yüksek risk:
- Düşük doz aspirin (genelde günde 100–150 mg) önerilir, 16. gebelik haftası öncesi başlanır, 36. hafta civarına kadar sürdürülür.
- Daha sık tansiyon takibi ve idrar değerlendirmesi planlanır.
- Uterin arter Doppler ikinci trimesterde tekrarlanır.
-
- hafta sonrası fetal büyüme + amniyon sıvısı + Doppler takibi ile fetal iyilik hâli izlenir.
- 28–34. haftada sFlt-1/PlGF oranı ile kısa vadeli risk öngörüsü yapılabilir.
sFlt-1/PlGF oranı (şüphe olduğunda)
Preeklampsi şüphesi olan ya da hipertansiyon gelişen gebelerde sFlt-1/PlGF oranı kısa vadeli risk öngörüsünde değerli bir belirteçtir.
- Oran ≤38: bir hafta içinde preeklampsi gelişme olasılığı çok düşük (negatif öngörü değeri >%99). Hastaneye yatış veya erken doğum kararı genelde ertelenebilir.
- Oran >38: izlem yoğunlaştırılır.
- Oran >85 (erken gebelik) veya >110 (geç gebelik): kısa vadede preeklampsi olasılığı yüksek; yakın takip + doğum planlama düşünülür.
Bu oran rehberlerde (NICE, ISSHP) standart değerlendirme aracı olarak yer almaktadır.
Nasıl yapılır?
Birinci trimester öngörü için:
- Anne öyküsü kayıt formu (gebelik başında detaylı doldurulur).
- MAP ölçümü: standart pozisyonda, her iki koldan, otomatik veya manuel.
- Uterin arter Doppler: ultrason sırasında her iki uterin arterden PI ölçümü (~5 dakika).
- Kan örneği: PlGF için anne kolundan kan alınır.
Tüm ölçümler birinci trimester kombine tarama ile aynı seansta yapılabilir.
Hazırlık
- Aç olmaya gerek yok.
- Tansiyon ölçümü öncesi 5–10 dakika dinlenme önerilir.
- Önceki gebelik öyküsü, kronik hastalıklar, ilaç kullanımı kayıt için önemli — getiriniz.
- Aile öyküsü (anne, kız kardeşler) preeklampsi açısından sorgulanır.
Sınırlılıklar
- Tarama testidir, tanı değildir. Yüksek risk = preeklampsi gelişeceği anlamına gelmez; düşük risk = preeklampsi olmayacağı garantisi değildir.
- Term preeklampsi öngörüsü daha zayıftır (erken/preterm formlar için daha güçlü).
- Erken aspirin tedavisi asıl koruyucu etkidir; 16. hafta sonrası başlanırsa fayda belirgin azalır.
- Birinci trimesterde tanı preeklampsi gelişimini tamamen önlemez; standart takip her gebede sürdürülür.
- Bazı akut maternal durumlar model dışı gelişebilir (örn. preexisting renal hastalıkta dekompansasyon).
Yaklaşımım
Preeklampsi öngörüsünü bizzat ben yapar, uluslararası rehberler (ISSHP, NICE, ACOG) çerçevesinde değerlendiririm.
Önemsediğim ilkeler:
- Aynı seansta entegre değerlendirme: birinci trimester kombine tarama + preeklampsi öngörüsünü birlikte yaparım.
- Hızlı aspirin başlanması: yüksek risk durumunda 16. hafta penceresini kaçırmadan tedavi başlangıcını planlarım.
- İkinci trimesterde takip: 24–28. haftada uterin Doppler ile tekrar değerlendiririm.
- Şüphe durumunda sFlt-1/PlGF: gereksiz hastane yatışını önler, gerçekten riskli olguları yoğun takibe alırım.
- Doğum planlaması multidisipliner: maternal, fetal ve neonatoloji açısından doğru zamanlamayı birlikte belirleriz.
İlgili hizmetler
- Birinci Trimester Kombine Tarama — aynı seansta kromozomal risk hesaplaması
- Fetal Doppler Ultrason — uterin ve fetal damarların ileri Doppler değerlendirmesi
- Riskli Gebelik Takibi — protokollü ileri takip
- Detaylı Anomali Taraması — 20–22. haftada eşlik eden değerlendirme
Sık Sorulan Sorular
Preeklampsi öngörüsü ne zaman yapılır?
Birinci trimester preeklampsi öngörüsü için optimal zaman 11–14. haftadır. Bu dönemde anne tıbbi öyküsü, ortalama arteriyel basınç (MAP), uterin arter Doppler PI ve serum PlGF (placental growth factor) birleştirilerek erken preeklampsi (≤34. hafta) ve preterm preeklampsi (≤37. hafta) için bireysel risk hesaplanır. İkinci trimester (20–24. hafta) ve geç gebelikte (28–32. hafta) ek değerlendirmeler farklı amaçlarla planlanır.
Preeklampsi öngörüsünün doğruluğu nedir?
Uluslararası çalışmalar, birinci trimester kombine modelin erken preeklampsiyi yaklaşık %75–90 oranında öngörebildiğini, yanlış pozitif oranının %10 civarında olduğunu göstermiştir. Modelin asıl gücü, riski yüksek olan kadınların erken tespit edilip koruyucu tedaviye (düşük doz aspirin) zamanında başlanabilmesidir.
Yüksek risk çıkarsa ne yapılır?
Yüksek riskli olgularda 16. gebelik haftası öncesi başlanan düşük doz aspirin (günde 100–150 mg) tedavisinin erken preeklampsi riskini yaklaşık %60–65 azalttığı kapsamlı çalışmalarla gösterilmiştir. Yüksek risk sonucu çıkan gebeler için aspirin başlama planı ve daha sık takip programı oluşturulur. İleri gebelik haftalarında uterin arter Doppler, kan basıncı takibi ve gerektiğinde sFlt-1/PlGF oranı ile değerlendirme sürer.
Hangi anneler için preeklampsi öngörüsü önerilir?
Öngörü yaklaşımı her gebede uygulanabilir; özellikle şu profilde kuvvetle önerilir: kronik hipertansiyon, diyabet, böbrek hastalığı, otoimmün hastalık (SLE, antifosfolipid sendromu), önceki gebeliklerde preeklampsi/HELLP/IUGR/IUFD öyküsü, çoğul gebelik, in-vitro fertilizasyon sonrası gebelik, ileri anne yaşı, yüksek anne ağırlığı, ailede preeklampsi öyküsü.
sFlt-1/PlGF oranı nedir?
sFlt-1 (soluble fms-like tyrosine kinase-1) ve PlGF (placental growth factor) plasenta kaynaklı belirteçlerdir. sFlt-1/PlGF oranı, preeklampsi şüphesi olan gebelerde tanı netleştirme ve kısa vadeli preeklampsi öngörüsü için kullanılır. Düşük oran (genelde <38) yakın 1 hafta içinde preeklampsi gelişme olasılığının çok düşük olduğunu, yüksek oran (>85 erken, >110 geç) yüksek olasılığını gösterir.
Aspirin tedavisi başlandığında doğuma kadar mı sürer?
Günümüz rehberleri, yüksek riskli olgularda düşük doz aspirinin 16. hafta öncesi başlanıp, genelde 36. hafta veya doğum öncesine kadar sürdürülmesini önerir. Aspirinin gebelikte güvenliği iyi belgelenmiştir; doz ve süre hekim ile birlikte planlanır.